صرف‎نظر از این که چه دیدگاهی داریم، چه رؤیایی برای آینده فرزندانمان در سر می‌پرورانیم و چه ملاک‌ها و معیارهایی برای پرورش فرزند داریم، آگاهی از مراحل رشد و تحوّل انسان، برای ما ضروری است. در این باب نظریه‌های روانشناسی بسیاری توسط روانشناسانی چون ژان پیاژه، کهلبرگ، اریکسون و ... مطرح شده که مطالعه آنها می‌تواند برایمان بسیار مفید باشد.

اما قبل از همه این‌ افراد، خالق بزرگی که انسان را آفریده و از روح خود در او دمیده، بهتر از ما در کتاب آسمانی خود به این مهم اشاره کرده است. در این باره از پیامبر اکرم‌ (ص) و ائمّه اطهار‌ (ع) نیز احادیث مختلف و راهگشایی به دست ما رسیده که می‌تواند چراغ راه ما در این مسیر دشوار اما لذّت‎بخش باشد.

برای تربیت نیکوی فرزندان، لازم است درباره رشد و مراحل رشد، اطلاعاتی جامع و معتبر داشته باشیم.

منظور از «رشد» چیست؟

منظور از رشد یا تحوّل، تغییرات منظّم و سازگارانه‎ای است که از لحظه بستن نطفه تا هنگام مرگ در فرد اتّفاق می‌افتد و می‎توان آن را از جنبه‌های مختلفی مانند رشد جسمی، رشد شخصیّت، رشد اجتماعی و رشد شناختی مورد مطالعه و بررسی قرار داد.

انسان از دیدگاه اسلام، موجودی در حال رشد است که در دوران زندگی خود از مراحل و دوره‌های مشخّصی عبور می‌کند. خداوند در آیه 67 سوره مبارکه غافر می‌فرماید: «او کسی است که شما را از خاک آفرید، سپس از نطفه، سپس از علقه (خون بسته شده)، سپس شما را به صورت طفلی (از شکم مادر) بیرون می‌فرستد، بعد به مرحله کمال قوّت خود می‌رسید، و بعد پیر می‌شوید و (در این میان) گروهی از شما پیش از رسیدن به این مرحله می‌میرند و در نهایت، به سرآمد عمر خود می‌رسید و شاید تعقّل کنید.»

در این آیه شریفه، رشد انسان به دو دوره قبل و بعد از تولّد تقسیم شده است. 

مراحل رشد قبل از تولّد

رشد جنین

خداوند در آیات 14-12 سوره مؤمنون، مراحل رشد قبل از تولّد را این‌گونه بیان فرموده است: «و ما انسان را از عصاره‌ای از گل آفریدیم، سپس او را نطفه‌ای در قرارگاه مطمئن [رحم] قرار دادیم، سپس نطفه را به صورت علقه [خون بسته]، و علقه را به صورت مضغه [چیزی شبیه گوشت جویده شده]، و مضغه را به صورت استخوان‌هایی درآوردیم و بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینش تازه‌ای دادیم، پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است.»

  • نطفه، چکیده و خلاصه‌ای از اجزای زمین (خاک) است که با آب آمیخته شده و «رحم» جایگاه آن است. رحم محفوظ‌ترین جای بدن مادر است که از هر طرف کاملاً محافظت می‌شود.

  • علقه، در لغت معانی گوناگونی از جمله زالو دارد و نیز با توجه به ریشه لغت، به معنای تعلّق و وابستگی است که در هر دو معنی می‌تواند به کار برود چون در این مرحله، نوعی وابستگی و تعلّق به دیواره رحم وجود دارد و جنین مانند زالو از خون مادر تغذیه می‌کند.

  • مضغه، جنین در این مرحله به صورت پاره‌گوشتی درمی‌آید و هنوز نظام معیّنی به خود نگرفته است.

  •  استخوان و گوشت: به تعبیر قرآن، جنین در این مرحله از حالت یک پاره‌گوشت خارج شده و به صورت بافت‌های جداگانه‌ای درمی‌آید که از آن جمله، پیدایش بافت استخوانی است و سپس بر این استخوان، گوشت پوشانده می‌شود.

  • روح: در این مرحله که قرآن از آن به ایجاد آفرینشی دیگر، تعبیر می‌کند، روح و روان انسان در بدن پدید می‌آید.

در مطالب بعد،  «مراحل رشد پس از تولد» توضیح داده خواهد شد.



منابع: «روانشناسی رشد و یادگیری» نوشته غلام‌عباس سرشورخراسانی، انتشارات مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی، 1393 .

منتشر کننده: الو مامان

تاریخ انتشار: 12 مرداد 1395
تعداد بازدید: 20231 بار