شیر مادر 8

در این مطلب، معروف‌ترین آیه قرآن درباره شیردهی مورد بررسی قرار گرفته و هفت دستور اساسی از آن استخراج شده است. در آیه 233 سوره مبارکه بقره آمده است: «وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوارِثِ مِثْلُ ذلِکَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَیْهِما وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَکُمْ فَلا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ؛ و مادران باید فرزندانشان را دو سال کامل شیر دهند. [این حکم] برای کسی است که می‌خواهد دوران شیرخوارگی [کودک] را تکمیل کند. تأمین خوراک و پوشاک مادران شیرده، به‎طور شایسته بر عهده پدر فرزند است. هیچ‎کس جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌شود. نباید مادری به‎خاطر فرزندش، زیان ببیند و نه پدری برای فرزندش دچار ضرر شود. [بر پدر است که مخارج مادر و کودک را در حد متعارف بپردازد و بر مادر است که بیش از طاقت مالی شوهر از او طلب خوراک و پوشاک نکند] و [چنان‌‌چه پدر کودک از دنیا برود،] هزینه مادر و کودک به طور متعارف [از میراث به جا مانده] بر عهده وارث است و اگر پدر و مادر بر اساس توافق و مشورتشان بخواهند کودک را [قبل از دو سال] از شیر بگیرند، گناهی بر آنان نیست و اگر بخواهید برای فرزندتان دایه بگیرید، باز هم گناهی بر شما نیست. در صورتی که مزدی را که باید [به دایه] بدهید، به‎طور شایسته بپردازید و از خدا پروا کنید و بدانید یقیناً خدا به آنچه انجام می‌دهید، بیناست.»

دستور اول: حق حضانت طفل تا دو سالگی با مادر است.

این آیه در ابتدا می‌فرماید: «و مادران باید فرزندانشان را دو سال کامل شیر دهند.»
«والدات» جمع «والده»، در لغت به معنی مادر است اما «ام» معنی وسیع‌تری دارد که گاه به مادر یا مادر مادر و گاه به ریشه و اساس هر چیزی اطلاق می‌شود.

در این آیه، حق شیر دادن در دو سال شیرخوارگی، به مادر داده شده و او است که حق حضانت دارد و می‌تواند در این مدت، از فرزند خود نگهداری کند. هر چند ولایت اطفال صغیر به عهده پدر گذاشته شده است اما از آن‎جا که تغذیه جسم و جان نوزاد در این مدت با شیر و عواطف مادر، پیوند ناگسستنی دارد، این حق به مادر داده شده است. علاوه بر این، عواطف مادر نیز باید رعایت شود چون او نمی‌تواند آغوش خود را در چنین لحظات حساسی، از کودک خود خالی ببیند و در برابر شرایط نوزادش، بی‌اعتنا باشد. بنابراین قرار دادن حق حضانت و نگهداری و شیردادن برای مادر، یک نوع حق دو جانبه، هم برای رعایت حال فرزند و هم مادر است. تعبیر «اولادهنّ» به معنای «فرزندانشان»، اشاره لطیفی به این مطلب دارد چون هم به اولاد اشاره می‌کند، هم به مرجع ضمیری که اولاد متعلق به اوست.

ظاهر این جمله به‎طور عام، مربوط به زنان است که هم شامل مطلقه می‌شود و هم غیر مطلقه ولی جمله‌های بعد نشان می‌دهد که این آیه به زنان مطلقه اشاره دارد، هر چند مادران دیگر نیز از چنین حقی برخوردارند.

دستور دوم: مدت شیر دادن طفل لازم نیست که همواره دو سال باشد.

در ادامه آیه می‌افزاید: «[این حکم] برای کسی است که می‌خواهد دوران شیرخوارگی [کودک] را تکمیل کند.»

دو سال برای کسی است که می‌خواهد شیر دادن را کامل کند ولی مادران حق دارند با توجه به وضع نوزاد و رعایت سلامت او، این مدت را کمتر کنند.

در جایی دیگر، خداوند در آیه 15 سوره احقاف می‌فرماید: «بارداری او و از شیر گرفتنش، سی‎ماه است.» با توجه به این‎که دوران بارداری معمولاً نه ماه است و اگر آن را از سی‎ماه کم کنیم، بیست و یک ماه باقی می‌ماند که مدت معمولی شیر دادن است. اما با توجه به آنچه در این آیه آمده است، مادران حق دارند با در نظر گرفتن مصلحت و سلامت نوزاد، مدت شیرخوارگی را از 21 ماه نیز کمتر کنند.

دستور سوم: پدر باید هزینه‌های مادر را تقبل کند.

هزینه زندگی مادر از نظر غذا و لباس در دوران شیردادن بر عهده پدر نوزاد است تا مادر با خاطری آسوده بتواند فرزند را شیر دهد. در ادامه آیه، تعبیر به «المولود» به معنی «کسی که فرزند برای او متولد شده»، به جای تعبیر به «اب-والد» (پدر) قابل توجه است. گویی می‌خواهد عواطف پدر را در راه انجام دادن وظیفه مزبور، برانگیزد.
یعنی اگر هزینه کودک و مادرش در این دوره بر عهده مرد گذارده شده است، به خاطر این است که فرزند اوست نه فرزند شخصی بیگانه.

توصیف به «معروف» به معنای «به‎طور شایسته»، نشان می‌دهد که پدران در مورد لباس و غذای مادر، باید چیزی را در نظر بگیرند که شایسته و متعارف و مناسب حال مادر است. به گونه‌ای که نه سخت‌گیری روا دارند و نه اسراف ورزند.

سپس برای توضیح بیشتر می‌فرماید: «هیچ‎کس موظف نیست بیش از مقدار توانایی خود [کاری] انجام دهد.» بنابراین هر پدری تنها به اندازه توانایی خود، وظیفه دارد.

دستور چهارم: نه پدر و نه مادر، هیچ‎کدام، نباید به واسطه فرزندشان زیان ببینند.

مردان نباید با گرفتن کودکان از مادران در دوره شیرخوارگی، حق حضانت و نگهداری آن‎ها را پایمال کنند. مادران نیز نباید از این حق، شانه خالی کنند و به بهانه‌های گوناگون، از شیردادن کودک خودداری کنند یا پدر را از دیدار فرزندش محروم سازند.

این احتمال نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که نه پدر می‌تواند حق زناشویی زن را به خاطر ترس از باردار شدن و در نتیجه زیان‎دیدن شیرخوار سلب کند و نه مادر می‌تواند به همین دلیل، شوهر را از حق خود محروم سازد. با وجود این، تفسیر اول، با ظاهر آیه سازگارتر است.
تعبیر «ولدها» و «ولده» نیز برای تشویق پدران و مادران به رعایت حال کودکان شیرخوار است. همچنین نشان می‌دهد که نوزاد متعلق به هر دو است، نه مطابق رسوم جاهلیت که فرزند را فقط متعلق به پدر می‌دانستند و برای مادر، هیچ سهمی قائل نبودند.

دستور پنجم: اگر پدر فوت شده باشد، وارث باید خرج مادر را بدهد.

بر اساس این آیه، در صورت فوت پدر، در دورانی که مادر به کودک شیر می‎دهد، وارث باید نیازهای او را تأمین کند.

شیر مادر 1

دستور ششم: از شیر گرفتن کودک مستلزم رضایت و [توافق حاصل از] مشورت والدین است.

در ادامه آیه، سخن از بازداشتن کودک از شیر به میان آمده و اختیار آن به پدر و مادر واگذار شده است. هرچند در آنچه ذکر شد، زمانی برای شیردادن کودک تعیین شده بود اما پدر و مادر با توجه به وضعیت جسمی و روحی او و توافق یکدیگر، می‌توانند کودک را در هر زمانی که مناسب بدانند، از شیر بازگیرند. در واقع پدر و مادر باید مصالح فرزند خود را در نظر بگیرند و با هم‌فکری و توافق و به تعبیر قرآن، رضایت و مشورت، برای بازگرفتن کودک از شیر، برنامه‌ای تنظیم کنند و در این کار، از کشمکش و مشاجره و تنها به مصالح خود پرداختن و مصالح کودک را پایمال کردن، بپرهیزند.

دستور هفتم: انتخاب دایه به جای مادر، در صورت رضایت طرفین و پرداختن حق او بلامانع است.

گاه مادر در مورد شیردادن و حضانت و نگهداری فرزند، از حق خود می‌گذرد و یا مانعی برای او پیش می‌آید. در این صورت، باید چاره‌ای اندیشید و می‌توان برای کودک دایه گرفت.

در ادامه آیه، خداوند به همگان هشدار می‌دهد که: «تقوای الهی پیشه کنید ... .» مبادا کشمکش میان مرد و زن، روح انتقام‌جویی را در آن‎ها زنده کند و سرنوشت یکدیگر و یا کودکان مظلوم را به خطر اندازد.
همه باید بدانند که خداوند مراقب اعمال آن‎هاست. این احکام حساب شده و هشدارهای آمیخته به آن نشان می‌دهد که اسلام تا چه حد برای حقوق کودکان و همچنین مادران، اهمیت قائل می‌شود و رعایت حداکثر عدالت را در این زمینه، سفارش می‌کند (ر.ک تفسیر نمونه، ج2: ص 185).

منابع: «دوران بارداری و پرورش نوزاد و شیرخوار» نوشته جمعی از محققین مرکز تحقیقات رایانه‎ای حوزه علمیه اصفهان، انتشارات مرکز تحقیقات رایانه‎ای حوزه علمیه اصفهان، چاپ دوم، 1393 .

منتشر کننده: الو مامان

تاریخ انتشار: 24 بهمن 1395
تعداد بازدید: 23375 بار